You are here

Lago de Tota: De spiegel van de kosmos - een integrale PUM aanpak

 

Lago de Tota is het grootste meer van Colombia met een wateroppervlakte van bijna 6000 hectare, gelegen op 3.015 meter boven zeeniveau. Het is ´thuis´ voor 168 verschillende vogelsoorten, waarvan er 10 inheems zijn en 7 (ernstig) bedreigd. Voor het oude Muisca volk was het de spiegel van de kosmos, en ook voor de hedendaagse bevolking is het meer van groot belang. Ruim 22 duizend mensen wonen aan het meer, waar ze grotendeels van leven. En 350 duizend mensen zijn afhankelijk van het meer voor hun water. 

Door de ontwikkeling van forelkwekerijen in het meer, en toerisme en uienteelt aan de rand van het meer, lijdt Lago de Tota schade en milieuvervuiling. Tel daar sluimerende corruptie, een niet-functionerende waterzuivering en problemen in de hooggelegen paramo´s bij op, en het wordt duidelijk dat de bedreiging van Lago de Tota zowel letterlijk als figuurlijk een probleem van verschillende niveaus is.
Er zijn meerdere initiatieven om Lago de Tota gezond te houden, waarbij ook een aantal PUM-missies een belangrijke input geleverd hebben. Welke initiatieven lopen er? Welke rol heeft PUM daar gespeeld? En wat zou PUM nog meer kunnen doen?

Fundación Montecito
Op ongeveer 20 minuten rijden van het meer huist een kleine NGO, Fundación Montecito, gerund door Felipe Velasco en zijn vrouw Juanita Arango, met ondersteuning van vrijwilligers. Nadat ze een stukje land hadden uitgeleend aan een forelkwekerij en Felipe zag wat er op die plek met het meer gebeurde, werd hij naar eigen zeggen wakker. Hij moest voor de belangen van het meer opkomen! Fundación Montecito werd in 2010 een feit. En sindsdien zetten ze zich in voor een gezond(er) meer. Niet zozeer door te zeggen ´dit mag niet meer´, maar wel door te zeggen ´we begrijpen het economische belang, maar dit kan en moet verantwoorder en milieuvriendelijker´. Fundación Montecito ontving in 2015 een PUM-expert die een belangrijke stempel achterliet.

Tijdens de eerste PUM-missie spraken de PUM-expert en Felipe met zo´n 50 instanties, deels lokale partijen maar ook grote internationale organisaties zoals de Wereldbank. Deze missie heeft een behoorlijke impact gemaakt, zowel op de het meer als op de Fundación Montecito zelf. De expert hielp met het in kaart brengen van alle spelers, waarbij ook de rol van de Fundación duidelijker werd. Volgens Felipe was het met een extranjero, een buitenlander, simpelweg eenvoudiger om deuren te openen binnen Colombia. Het bezoek van de expert en de daaruit voortvloeiende gesprekken zijn de aanzet geweest voor de aangescherpte regelgeving voor de forelkwekers in het meer.

De expert zat ook na thuiskomst niet stil en legde verschillende met verschillende partijen contacten. Zo heeft expert contact gelegd met een Master student, die via Unesco-IHE Delft bij Deltares en IDEAM haar Masterthesis (Water quality assessment of Lake Tota using 3D modelling approach) uitvoerde. Zij werkt nog altijd in de buurt van het meer. Er werd tevens contact gelegd met ASC- experts (Aquaculture Stewardship Council) in Zuid-Amerika en uit Utrecht voor het verduurzamen van de visserij en PUM zorgde voor een nieuwe PUM-expert om te assisteren bij de implementatie. Tenslotte keerde de PUM-expert zelf eenmaal terug naar Lago de Tota, op persoonlijke titel. Samen met Deltares bekijkt hij momenteel de mogelijkheden voor het indienen van een projectvoorstel bij RVO.
 

Forelkwekerijen
De grootste vervuiler in het meer zijn de forellenkwekers. In totaal zijn dat er zeven, die per stuk gemiddeld zo´n 5.000 kilo vis per week oogsten. Sinds kort is er een wet die stelt dat er onder de viskooien een opvangbak moet hangen, om er op die manier voor de zorgen dat het overtollige voer en de uitwerpselen van de vissen niet tot op de bodem uitspoelen. In maart 2018 moeten alle bakken er liggen. Saillant detail: de controlerende instantie laat slechts één soort opvangbak toe, van één leverancier. Die vraagt daar omgerekend zo´n 2000 euro per bak voor. Dat resulteert in een behoorlijke investering als je 70 viskooien hebt.

 De forelkwekers zijn allemaal op hun eigen manier met duurzaamheid bezig. Eén van hen vroeg in 2016 een PUM-missie aan. Het bedrijf was op zoek naar een nieuwe manier om het restafval te verwerken; bijvoorbeeld tot vis-hamburgers. De expert zag voor dergelijke producten echter weinig markt. Hij adviseerde te verbreden naar andere soorten vissen, waarmee de missie een iets andere focus kreeg. Ook zijn de mogelijkheden onderzocht om de volledige forelkwekerij uit het meer te halen en op het land voort te zetten. Dat bleek economisch niet haalbaar en daarom ontwierp hij een opvangsysteem onder de viskooien, wat helaas niet geïmplementeerd kon worden vanwege de hier bovengenoemde wetgeving. Het bedrijf is wel geïnspireerd te blijven verduurzamen zoals met zonnepanelen en windenergie. Tevens blijven ze doorzoeken naar oplossingen voor hun restafval en werken ze samen met andere forelkwekerijen om het afval uit de opvangbakken om te zetten naar iets bruikbaars.

Ook forelkweker Truchicol vroeg een PUM-missie aan. Deze missie was meer gericht op kwaliteitsverbetering van het water. De expert gaf aanbevelingen op het gebied van systemen, slangen en motoren voor het oppompen van overtollig voedsel en uitwerpselen uit de opvangbakken. Ook keken ze samen naar een goed composteersysteem. De kwekerij vangt nu naar schatting zo´n 75% van het afval op, wat wordt gecomposteerd en gebruikt bij de nabijgelegen uienproductie. Eigenaar Angel was enthousiast over de praktische kennis die de PUM-expert meebracht. Hoewel hij zelf ook al een heel eind was, kon hij bij de expert checken of zijn ideeën ‘future proof’ waren. De bakken zijn onderdeel van het ASC-certificaat, wat betekent dat er potentie is voor export naar Europa.  

Angel, een charismatische man, denkt zowel aan zijn portemonnee als aan het milieu en het meer. De zeven forelkwekerijen in Lago de Tota spreken onderling met elkaar, waarbij Angel qua duurzaamheid vaak het voortouw neemt en informatie openhartig deelt – iets wat voor Colombia ongewoon is. Maar het werpt zeker vruchten af. Angel vertelt dat een andere forelkweker hem bijna in tranen opbelde toen hij voor het eerst het afval uit de opvangbakken had opgepompt. Bijna 400 kilo in een week. Uit slechts vier kooien! De beste man had een kruisje geslagen, vergiffenis gevraagd en begreep spontaan waarom de opvangbakken zo nodig waren.

Uien, uien en nog eens uien
Maar er zijn veel meer economische activiteiten rondom Lago de Tota. De vruchtbare gronden, beschikbaarheid van water en de relatief korte afstand tot de hoofdstad Bogotá (met een grote groente- en fruitmarkt) maken de gronden rondom het meer tot een geliefde plek voor de teelt van bosuien. Houd je vast – naar schatting zijn er 7.400 telers. Die gezamenlijk zo´n 2.400 hectare uien betelen. Het gaat dus om grotendeels heel kleine stukjes grond, lastig te controleren, maar voor de teler toch bijzonder rendabel. De PUM-vertegenwoordiger uit Bogotá, Juan Alfonso Contreras, zegt dat het dusdanig rendabel is dat de meeste uientelers het liefst nog onder hun eigen bed zouden telen, als dat zou kunnen. Gezamenlijk teelt deze regio zo’n 70% van de nationale consumptie.

Echter, niemand handhaaft de regels. Er wordt gewerkt zonder plan, chemische bestrijdingsmiddelen zijn goedkoop, en er wordt veelvuldig gebruik gemaakt van niet-gecomposteerde kippenmest. Vrijwel geen enkel ander product levert hetzelfde op, wat het roteren van gewassen erg ongebruikelijk en vanuit economisch perspectief onlogisch maakt. Het gevolg zijn grondziektes en schimmels, waardoor de chemische bestrijding nog verder opgeschroefd wordt. Dat de uien voor het Lago de Tota een grote bron van vervuiling en zorg zijn, tekent zich duidelijk af aan de randen van het meer. Vlakbij de uienteelt verschijnen in het meer grote stukken algen. En hoewel die door een speciaal ontworpen ´maaimachine´ worden geoogst en verwerkt, wordt de kern van het probleem niet aangepakt.
Het certificaat ´BPA´ (Buenas Prácticas Agrícolas, oftewel goede landbouw praktijken), zou een goede basis vormen, maar van de geschatte 7.400 telers hebben er slechts 14 een BPA-certificaat. Dat is ongeveer 0,19% en needless to say… lang niet genoeg. 

Asoparcela is een groep telers die wel voor een schone teelt gaan. Van de 56 waarmee de groep begon zijn er nog maar weinig over. Ze proberen de grond goed te houden door de gewassen te roteren en naast uien ook aardappels en groenten te telen, ze gebruiken minder chemicaliën dan hun buren en maken verstandiger gebruik van water. Maar er is in Colombia vooralsnog geen markt voor hun schone en duurzamere productie.  Hun bosuien zijn wat dunner en de overige groenten wat kleiner van stuk, wat ze lastiger te verkopen maakt. Ze hebben in 2014 een PUM-missie ontvangen en Lucila Barrera, een van de telers, houdt zich vast aan wat de PUM-expert haar zei. Ze noemt hem señor Yepes, omdat zijn Hollandse achternaam (Jippes) voor haar niet uit te spreken valt. “We hebben voor Lago de Tota maar één kans, er is geen plan B. Señor Yepes heeft gezegd dat we op de goede weg zijn, daar houd ik me aan vast. Ik wil een gezond meer achterlaten voor mijn kinderen.“

De leden van Asoparcela geven aan dat ze door de overheid veel geholpen zijn; onder andere met de bouw van een schuur met snijd- en droogmachines voor de groenten. De markt is er, maar er is geen geld om de overige investeringen zoals de inkoop van de groenten, verpakkingsmateriaal en marketing te doen. En misschien nog wel het allerbelangrijkste: er is niemand die echt snapt hoe het werkt en/of die de kar kan trekken. Hier zou mogelijk een rol voor PUM kunnen liggen, alhoewel een langere termijn begeleiding ook noodzakelijk is. Daarnaast is het belangrijk dat voor de ontwikkeling van deze verwerkingsschuur, fondsen geworven worden.

Conclusie: Wat is de invloed van PUM bij de verbetering van Lago de Tota?
De problematiek van Lago de Tota is eindeloos complex waarbij de economische belangen en de belangen van het meer recht tegenover elkaar staan. De PUM-missies hebben wel degelijk een belangrijke bijdrage geleverd aan het uitstippelen van de route naar een gezonder meer. 

Dankzij de PUM-missies zijn er deuren geopend die anders gesloten zouden blijven en zijn er ideeën aangedragen en verbeterd. Ook juist de communicatie met, en de gedrevenheid van de PUM-experts na afloop van de missies, werpt vruchten af. De juiste contacten worden gelegd met andere organisaties (zoals de Dutch Water Authorities), er wordt gezamenlijk gedacht over de bescherming van zowel het meer en het gehele stroomgebied en wordt er gezorgd voor grotere (internationale) bekendheid en draagvlak voor de duurzame toekomst van Lago de Tota.

Voor PUM liggen er kansen op verschillende gebieden. Zo heeft Lago de Tota in 2017 een plek in de top 100 ´sustainable destinations´ gekregen, wat kansen biedt voor ruraal en duurzaam (internationaal) toerisme. Ook wordt er hard gewerkt aan het exporteren van de forel, waarbij PUM  ondersteunend zou kunnen zijn. De grootste impact zou gemaakt kunnen worden bij het verduurzamen van de uienteelt, maar daarvoor is ook steun van de Colombiaanse overheid nodig, in de vorm van regelgeving en controle. Tenslotte blijken de contacten van de Nederlandse PUM-experts, zowel tijdens als na de missies, van grote waarde in het gezamenlijke doel om Lago de Tota te verduurzamen, en dragen bij aan het doel om dit water te beschermen en van Lago de Tota een ´groene bestemming´ te maken.

Probleemstelling: Hoe vervuild is Lago de Tota? 
Wat is precies het probleem? Hoe vervuild is Lago de Tota eigenlijk? Op deze vraag zijn verschillende antwoorden mogelijk: 

Al in 1983 trok Richard Vollenweider - limnoloog - aan de bel voor wat betreft de forelteelt. Deze vorm van visproductie zou, zonder controle, een groot risico voor het meer betekenen. En zodra de symptomen van vervuiling zich openbaren is het eigenlijk te laat. Maar sindsdien is er alleen maar méér vis gekweekt in het meer. 

Vanaf 2008 heeft professor Nelson Aranguren verschillende onderzoeken gepubliceerd over het water in Lago de Tota, waarbij hij een serieus alarm afgaf over de aanwezigheid van de Microcystis bacterie. Een bacterie die in verband gebracht wordt met kanker en die lastig uit het water te zuiveren is. 
In 2012 stelde José Efrain Ruiz (tevens limnoloog), dat 10 procent van het water van Lago de Tota vervuild is met fosfor en nitraat, met eutrofiëring en veel algen als gevolg. 90 Procent bevindt zich in principe in goede staat. Echter, zijn onderzoek gaat niet over chemische vervuiling. 
Felipe Velasco van de Fundación Montecito legt uit dat de gezondheid van meren uit te drukken is in een soort pendule. Langzaam zwaait ze op een bepaald niveau heen en weer. Die schommeling is normaal en tot op zekere hoogte zelfs gezond. Maar het niveau van die pendule kan ineens in z´n geheel zakken. En dan is er een probleem. Want terug naar het vorige niveau kan nooit meer. En hoewel het niet mogelijk is om te voorspellen of en wanneer Lago de Tota naar dat lagere niveau zakt, geven alle betrokkenen aan dat - zonder verdere actie - deze sprong niet ver weg is.

Op eenzame hoogte: de paramo´s 
De paramo´s zijn unieke hoogvlaktes en komen alleen in de tropen voor. In Zuid-Amerika in slechts vier landen te weten: Peru, Ecuador, Venezuela, en Colombia. 50% Van de paramo´s bevinden zich echter in Colombia. Dit unieke ecosysteem, bestaande uit zo´n 5.300 (geïdentificeerde) plantensoorten onttrekt - simpel gezegd - water uit wolken, wat vervolgens door de bergen zakt en gefilterd wordt. Het is voor een heel groot deel van Colombia de primaire bron van (drink)watervoorziening. 

De paramo´s worden beschermd door een zogenaamde ´delimitación´, eigenlijk een omlijning die de paramo markeert en waar geen economische activiteiten mogen plaatsvinden. Echter die lijnen zijn in een land als Colombia rekbaar, en de stakes are high. Voor veel mensen zijn de goudmijnen, ontginning voor stenen of landbouw lucratiever dan de paramo gewoon paramo laten zijn. 
Zo ook de paramo ´Tota Bijagual Mamapacha´, die rondom het meer ligt en de primaire wateraanvoer is voor het meer. Kleinschalige boeren laten een of twee koeien lopen of ontginnen grond voor landbouw. Lokale overheden knijpen een oogje dicht voor illegale mijnen. Hoewel dit op het totale oppervlakte van de paramo wellicht niet eens zo schadelijk lijkt, is het belangrijk om in gedachten te houden dat er heel veel mensen een of twee koeien laten grazen, en heel veel kleine mijntjes alsnog veel schade aanrichten. Daarnaast is het belangrijk om te weten dat de planten die bijdragen aan dit ecosysteem bijzonder langzaam groeien. De bekendste plant, de frailejón, groeit slechts één centimeter per jaar. Het vernietigen van deze vegetatie kan dus letterlijk een achteruitgang van een eeuw betekenen.

Bestuurlijke uitdagingen: ook figuurlijk op verschillende niveaus een bedreiging 
En dan is er naast de bedrijven en NGO’s nog een overheid. In hoeverre corruptie binnen de verschillende overheden zijn intreden heeft gedaan, is lastig vast te stellen. Maar dat het milieuaspect en het economische aspect voor de bestuurders soms haaks op elkaar staan, is duidelijk. 
Een lokale burgemeester die de oude straten openbreekt om een modern riool en bijbehorende zuivering aan te leggen, en die straten weer in goede condities achterlaat. Maar die voor het plaveien van een andere straat wel een klein mijntje in de paramo goedkeurde. 

De directeur van de lokale controlerende instanties die iedereen wil laten genieten van de schoonheid van Lago de Tota, maar daarvoor een weinig duurzaam toeristisch plan voorstelde. Nieuwe regelgeving die opvangbakken onder de forellen verplicht stelt, maar slechts één leverancier toestaat die aan te leggen. Tenslotte kunnen acties voor een schonere en duurzamere uienteelt doorgaans niet op steun rekenen omdat de grootste uientelers, vaak ook een politieke rol of invloed hebben.